Mở vấn đề
Trong thực tế tư vấn, một trong những tình huống phổ biến nhất tôi gặp là cả hai vợ chồng đều muốn nuôi con sau khi ly hôn — và không ai chịu nhường. Khi đó, Tòa án phải là người quyết định. Tòa thường yêu cầu hai bên nộp tài liệu, chứng cứ để chứng minh ai có điều kiện tốt hơn để trực tiếp nuôi dưỡng đứa trẻ.
Nhiều người nhận được thông báo yêu cầu nộp chứng cứ của Tòa thì hoang mang, không biết phải làm gì, thậm chí không biết rằng luật đã có quy định ưu tiên rõ ràng — và có thể quy định đó đang đứng về phía mình.
Bài viết này phân tích cụ thể trường hợp con còn dưới 36 tháng tuổi: luật quy định như thế nào, Tòa đánh giá dựa trên tiêu chí gì, và người mẹ cần chuẩn bị những gì khi nhận được thông báo của Tòa.
Quy định pháp luật liên quan
Nguyên tắc ưu tiên giao con cho mẹ khi con dưới 36 tháng tuổi
Điều 81 khoản 3 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 quy định: “Con dưới 36 tháng tuổi được giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ trường hợp người mẹ không đủ điều kiện để trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con hoặc cha mẹ có thỏa thuận khác phù hợp với lợi ích của con.”
Đây không phải quyết định tùy nghi của Tòa, mà là quy định mặc định của luật. Nghĩa là nếu con dưới 36 tháng, Tòa phải giao cho mẹ, trừ khi có căn cứ để không giao.
Thế nào là “người mẹ không đủ điều kiện”?
Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, tại Điều 6 khoản 3, hướng dẫn cụ thể ba trường hợp người mẹ được coi là không đủ điều kiện: một là mắc bệnh hiểm nghèo hoặc bệnh nặng khác đến mức không thể tự chăm sóc bản thân; hai là có thu nhập hàng tháng thấp hơn một nửa mức lương tối thiểu vùng tại nơi đang cư trú và không có tài sản nào khác; ba là không có điều kiện về thời gian tối thiểu để trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con.
Nghị quyết còn quy định thêm tại khoản 4: nếu điều kiện của người cha không tốt hơn điều kiện của người mẹ theo các tiêu chí trên thì Tòa vẫn giao con cho mẹ.
Tiêu chí đánh giá “quyền lợi về mọi mặt của con”
Với trẻ trên 36 tháng tuổi, hoặc trong trường hợp tranh chấp có yếu tố phức tạp, Tòa căn cứ vào Điều 6 khoản 1 Nghị quyết 01/2024 để đánh giá toàn diện: điều kiện và khả năng thực tế của cha mẹ trong việc trông nom chăm sóc con; sự gắn bó thân thiết giữa con với từng bên; sự quan tâm thực tế đã thể hiện; sự ổn định về môi trường sống và giáo dục; và nguyện vọng của con nếu con từ đủ 7 tuổi trở lên.
Nghĩa vụ cung cấp chứng cứ
Điều 91 Bộ luật Tố tụng Dân sự hợp nhất 2025 quy định đương sự có yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền lợi của mình phải thu thập, cung cấp, giao nộp tài liệu chứng cứ để chứng minh. Điều 96 quy định nếu không giao nộp hoặc giao nộp không đầy đủ mà không có lý do chính đáng, Tòa sẽ căn cứ vào chứng cứ đang có trong hồ sơ để giải quyết. Điều 97 cho phép đương sự yêu cầu Tòa hỗ trợ thu thập chứng cứ khi tự mình không thu thập được.
Phân tích và áp dụng
Với trường hợp con còn dưới 36 tháng tuổi, điều quan trọng nhất cần hiểu là: gánh nặng chứng minh không nằm ở phía người mẹ mà nằm ở phía người cha. Luật đã mặc định ưu tiên cho mẹ rồi — người cha phải chứng minh người mẹ không đủ điều kiện thì Tòa mới có thể xem xét giao con cho cha.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là người mẹ ngồi chờ mà không làm gì. Khi Tòa đã ra thông báo yêu cầu nộp chứng cứ và ấn định thời hạn, cả hai bên đều có nghĩa vụ thực hiện. Nếu người mẹ không nộp tài liệu và người cha lại nộp đầy đủ, hồ sơ trong tay Tòa sẽ chỉ có một chiều — rủi ro hoàn toàn có thể xảy ra.
Vì vậy, dù luật đang nghiêng về phía mình, người mẹ vẫn cần chủ động chuẩn bị bộ hồ sơ chứng minh mình đủ điều kiện và đang thực tế nuôi dưỡng con. Đây vừa là quyền, vừa là nghĩa vụ tố tụng.
Ví dụ thực tiễn
Giả sử hai vợ chồng đang trong quá trình ly hôn tại Tòa án. Con chung mới được 7 tháng tuổi. Cả hai đều yêu cầu trực tiếp nuôi con. Tòa ra thông báo yêu cầu nộp tài liệu trong 10 ngày.
Người mẹ đang sống và làm việc ở thành phố, có thu nhập ổn định, đang trực tiếp chăm sóc con hàng ngày. Cô có đủ điều kiện theo quy định nhưng lại không biết cần nộp những gì, nên bỏ qua thông báo hoặc nộp qua loa.
Người cha ở quê, nộp đầy đủ các tài liệu về thu nhập, nhà ở, sức khỏe, và có xác nhận của chính quyền địa phương về điều kiện sống ổn định.
Kết quả: dù luật ưu tiên mẹ, Tòa có thể xem xét lại nếu hồ sơ của mẹ trống rỗng và người cha chứng minh được bà không có điều kiện thực tế để nuôi con, chẳng hạn do làm việc ca đêm, không có người hỗ trợ trông nom.
Đây là tình huống hoàn toàn có thể xảy ra và đã xảy ra trong thực tế xét xử. Quyền lợi pháp lý chỉ được bảo vệ khi người có quyền biết cách thực hiện nó đúng quy trình tố tụng.
Lưu ý quan trọng
Nộp đúng hạn và nộp đủ. Thời hạn do Thẩm phán ấn định là bắt buộc. Nếu không nộp được vì lý do khách quan, phải làm văn bản giải trình gửi Tòa ngay, không được để quá hạn mà không có động thái gì.
Tài liệu chứng minh đang thực tế nuôi con là quan trọng nhất. Sổ tiêm chủng, sổ khám bệnh của con, hóa đơn mua sữa tã thuốc, ảnh sinh hoạt hàng ngày của mẹ và con — đây là nhóm chứng cứ thể hiện trực tiếp ai đang là người chăm sóc đứa trẻ trên thực tế, không chỉ trên giấy tờ.
Không nhầm giữa “gửi tiền chu cấp” và “trực tiếp nuôi dưỡng”. Thực tiễn xét xử cho thấy Tòa từng tước quyền nuôi con của người mẹ vì bà đi xuất khẩu lao động nước ngoài và nhờ ông bà ngoại nuôi con thay — dù vẫn gửi tiền đầy đủ hàng tháng. Tòa nhận định: gửi tiền không bằng trực tiếp chăm sóc con. Người có quyền nuôi con mà không thể thực hiện nghĩa vụ trực tiếp trong thời gian dài có thể bị Tòa xem xét thay đổi theo Điều 84 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.
Nếu không thu thập được tài liệu, có thể nhờ Tòa hỗ trợ. Điều 97 khoản 1 điểm đ và e Bộ luật Tố tụng Dân sự quy định đương sự có quyền yêu cầu Tòa can thiệp thu thập chứng cứ khi tự mình không làm được. Đừng bỏ qua quyền này.
Kết luận
Khi con dưới 36 tháng tuổi, pháp luật Việt Nam đã có quy định bảo vệ quyền của người mẹ — đó là quy định tại Điều 81 khoản 3 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, được hướng dẫn chi tiết bởi Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP. Quy định này không phải lợi thế tự nhiên mà là quyền pháp lý cụ thể. Và quyền pháp lý chỉ có ý nghĩa khi người có quyền biết cách thực hiện nó đúng cách.
Nếu bạn đang trong hoàn cảnh tranh chấp quyền nuôi con và Tòa đã ra thông báo yêu cầu nộp chứng cứ, hãy hành động ngay: chuẩn bị tài liệu đầy đủ, nộp đúng hạn, và nếu cần, tìm đến luật sư để được hỗ trợ xây dựng bộ hồ sơ một cách bài bản. Trong tố tụng dân sự, chuẩn bị và cung cấp chứng cứ cho Tòa là một trong những việc cực kỳ quan trọng để có thể đạt được kết quả xét xử mong muốn.